purple-grapes
Rośliny lecznicze

Winorośl

65

Budowa i występowanie winorośli

Winorośl to roślina z rodziny winoroślowatych, która obejmuje niemal 70 różnych gatunków. Większość z nich przynależy do gatunku winorośli właściwej. Wśród uprawnianych odmian pojawia się również winorośl skalna, przybrzeżna, lisia i winorośl Berlandiera. Iwan Miczurin, rosyjski sadownik, stworzył odmianę wytrzymałą na mróz i północny klimat, wykorzystując do tego winorośl amurską.

Winorośl uprawia się między innymi w Ameryce Północnej. Tamtejsze gatunki stosuje się w Europie najczęściej jako podkładki odporne na niektóre gatunki mszyc, a także dla uzyskania gatunkowych mieszańców. Matką większości odmian jest eurazjatycki podgatunek leśny Vitis vinifera (winorośl właściwa), występujący w dolinach Dniepru i Dniestru, na Krymie, w Turkmenistanie i Kaukazie Północnym.

Winorośl właściwa to gatunek polimorficzny, zbiorowy. Występuje w podgatunku uprawnym i leśnym. Pierwszy z nich to duże pnącze ze zdrewniałym pniem, z mocno rozbudowanym systemem korzennym, rosnącym nawet 7 metrów w głąb gleby. Gruby pień może osiągnąć obwód 1,5 m, powierzchnia bruzdowata, z korą łuszczącą się pasami. Gałęzie również są bruzdowate w kolorze czerwonobrązowym lub żółtym. Pędy osiągają długość 3-5 metrów, nie są szerokie, o zgrubiałych węzłach. W każdym z węzłów rosną liście, a pąki rozwijają się w ich pachwinach. Liście występują pojedyncza, położone są skrętolegle, 3-5 klapowe albo pierzastosieczne. Na najniższych węzłach łodyg powstają kwiatostany, na ich wyższych partiach cienkie gałązki, które służą pędom jako zaczepienie do innych drzew, albo sztucznych podpór ustawianych na plantacjach.

Kwiaty o intensywnym zapachu, niezbyt wielkie, kolor zielony, obupłciowe lub żeńskie z bezpłodnymi pręcikami. W takim wypadku rozmnaża się je przez zapylenie obcym pyłkiem przez owady, wiatr lub samopylnie. W gatunku leśnym występują kwiaty męskie lub żeńskie. W kwiecie znajduje się 5 pręcików, zalążnia górna ma budowę dwukomorową.

Winorośl kwitnie w maju lub czerwcu, owocowanie następuje pod koniec lata. Owoce jagodowe zawierają od 1 do 4 nasion i dobrze rozwiniętą owocnie, czyli miąższ, czasem pokryty warstwą woskowego nalotu. Istnieją odmiany beznasienne. Osiągają różne rozmiary, barwy i kształty oraz smak, od słodkiego do kwaśnego, w zależności od odmiany. Niektóre gatunki winorośli, tj. rosnące na własnych korzeniach wydają owoce nawet 60-80 lat. Odmiany szczepione na podkładkach połowę krócej.

Roślina ta najlepiej czuje się klimacie umiarkowanie ciepłym i subtropikalnym. Większość rodzajów doskonale radzi sobie z mrozami sięgającymi -18 o , a istnieją i takie, które zniosą temperaturą 28 o poniżej zera. Najbardziej narażone na uszkodzenie są wtedy rozwijające się pąki.

Winorośl uprawną rozmnaża się wegetatywnie, przy użyciu odkładów, szczepienia oraz sadzonek. Rozmnażanie za pomocą nasion odbywa się wyłączenie w hodowli. Pierwsze uprawy tej rośliny miały miejsce w Starym Świecie. Szacuje się, że jest znana ludzkości od 7 tysięcy lat. Ostatnie dziko żyjące winorośle znajdowano w południowej i zachodniej części Azji. W Europie natomiast, we Włoszech i Francji, znaleziono resztki tej rośliny pochodzące z początku czwartorzędu. W Szwajcarii, Anglii, Włoszech i Hiszpanii odkryto także liście i nasiona, które rosły w trzeciorzędzie. Ponad 7 tysięcy lat temu winorośl uprawna dostała się do Europy przez Azję Mniejszą, gdzie jej uprawę rozpoczęli Hetyci. Mezopotamia, Babilon i Asyria to kraje, które zajmowały się uprawą winorośli ponad 5 tysięcy lat temu, a w Armenii znana jest od 4 tysięcy lat. W Izraelu w trakcie prac archeologicznych natrafiono na nasiona z epoki brązu. Starożytny Egipt i Rzym również uprawiały tę roślinę. Galowie osiedleni na południu Francji znali jej dziką odmianę. Po zakończeniu wojen galijskich Galowie przejęli uprawy winorośli od Rzymian. Na terenie obecnych Niemiec roślina ta pojawiła się z nastaniem XVI wieku, a wiek później odmiany uprawne przewieziono z Francji do Ameryki.

Na wschód od Polski winorośl uprawiano w Azji Środkowej, Armenii, Gruzji oraz na Krymie. Tu znalazła się dzięki greckim osadnikom, którzy sprowadzili ją w krajów śródziemnomorskich. Do Mołdawii natomiast winorośl trafiła przez Bałkany. XVII wiek to powstanie „sadu winoroślowego” pod Moskwą na polecenie cara Aleksandra Michajłowicza. W drugim pięćdziesięcioleciu tego wieku winnice powstały również na Ukrainie i nad Wołgą. Car Piotr I nakazał sprowadzić krzewy z Francji i Węgier. W 1706 roku na jego polecenie winorośl zaczęto uprawiać nad Donem. W rosyjskim Astrachaniu pierwsza uprawa powstała w 1913 roku. Obecnie nadal uprawia się ją w Azji Środkowej, na Kaukazie, w Mołdawii i Ukrainie, we Włoszech, Francji, Niemczech, na Węgrzech, w Grecji i w Polsce.

Właściwości winorośli

Owoce winorośli nadają się do spożycia na surowo, a także po przerobieniu. Poza winami produkuje się z nich koniaki, marynaty, konfitury, galaretki, soki, mrożonki, kompoty. Po ususzeniu otrzymuje się z nich rodzynki – koryntki lub sułtanki. Zagęszczony moszcz wykorzystany jest do produkcji miodu winogronowego (bekmes), szczególnie popularnego w Azji Środkowej. Z odpadów produkcyjnych wytwarzany jest alkohol etylowy, który służy do wzmacniania koniaków i win, a także do produkcji octu, kwasu winowego, soli Seigneta i kamienia winnego. Nasiona natomiast wykorzystuje się do pozyskania oleju schnącego, wykorzystywanego w celach technicznych. Jego zawartość w nasionach waha się od 4 do 20%. Nasiona palone wykorzystuje się do zaparzania napoju na wzór kawy. Pozostałe części, tj. liście, wytłoki, łodygi i niewykorzystane nasiona przerabia się na nawóz lub paszę.

Z winogron produkuje się również sok, który składa się w około 81% z wody, substancji azotowych w 0,4%, kwasów organicznych, celulozy, pektyn, substancji mineralnych i witamin z grupy B, witaminy P i C, kwasu foliowego, soli potasu, żelaza, wapnia, magnezu, kobaltu, manganu oraz enzymów, np. inwertazy, lipazy, proteazy i pektynazy. Swój kwaśny smak owoce zawdzięczają kwasowi jabłkowemu i winianowi potasowego (tzw. kamień winny). Skórka bogata jest w garbniki, olejki eteryczne oraz barwniki z grupy antocyjanów.

Owoce winogron uważane są za posiłek dietetyczny, podobnie jak pozyskiwany z nich sok. Mają działanie bakteriobójcze (niszczą pałeczki przecinkowca cholery i okrężnicy), moczopędne i wzmacniające. Obniżają cholesterol, działają wykrztuśnie oraz normalizująco na ciśnienie krwi. Zaleca się ich spożywanie w przypadku niedokrwistości, astmy oskrzelowej, niektórych chorobach układu pokarmowego, w tym przy zaburzeniach metabolizmu, żylakach odbytu, nerwicach, zatruciach oraz schorzeniach nerek i wątroby. W lecznictwie używa się jej do produkcji preparatów używanych przy silnej utracie krwi, zapaści i przepuszczalności naczyń krwionośnych.

Kurację winogronową stosuje się przez 30-45 dni. Zalecana dzienna ilość spożycia to 2 kilogramy. W tym czasie należy przyjmować lekkie pokarmy, nie spożywać surowego mleka, napojów alkoholowych, wód mineralnych, kwasu i innych owoców.

Winogron nie zaleca się osobom chorującym na cukrzycę, otyłość, chorobę wrzodową, mających problemy stomatologiczne, zmagającym się z ropnymi zmianami w płucach, niewydolnością krążeniową, nadciśnieniu czy problemach jelitowych.

Winorośl w postaci nalewek i naparów doskonale sprawdza się w walce z anginą oraz do obmywania zmian skórnych, ponieważ jej liście przyspieszają proces gojenia.