ginseng
Rośliny lecznicze

Żeń-szeń

46

Żeń–szeń właściwy to bylina z rodziny araliowatych. Dziko występuje na północy i wschodzie Chin, w Japonii, na Półwyspie Kamińskim. Spotkać go można w nietkniętych cywilizacją lasach liściasto-iglastych, szczególnie na górskich stokach, na wilgotnych, dobrze drenowanych glebach. Uprawia się go w Japonii, Chinach, Stanach Zjednoczonych i na Półwyspie Koreańskim.

Kłącze i korzeń to narządy tej rośliny. Korzeń mało rozgałęziony, palowy, w kolorze biało-szarym lub w odcieniach żółtego, mięsisty. Łodyga pionowa, obła, pusta w środku, rośnie na wysokość 30-70 cm. W jej najwyższej części znajduje się okółek z kilkoma liśćmi. Te z kolei są podłużne, złożone z 5-7 mniejszych listków, palczaste, lancetowate, z ząbkowanymi brzegami. Podstawa klinowa, nerwy porośnięte drobnymi włoskami. Centralnie umiejscowiony listek jest największy, liście boczne zaś mniejsze. Osiągają między 12 a 15 cm długości w przypadku roślin młodych, rośliny wieloletnie miewają liście długie na 40 cm. Łodyga kwiatowa wyrasta ze środka okółka. Wieńczy ją baldachim powstały z kilkunastu małych kwiatów, w odcieniach zieleni, bieli, lub różu, obupłciowych, niepachnących zbyt intensywnie. Kwiaty posiadają 5 pręcików i 1 słupek zakończony podwójną szyjką. Zalążnia składa się z 2-3 komór. Owoce przybierają jaskrawoczerwoną barwę, są delikatnie bocznie spłaszczone, we wnętrzu kryją od 1 do 3 nasion zrośniętych ze sobą parami. Średnica nasion wynosi 3-6 mm. Kiedy dojrzeją okala je twarda, biała pestka z niewielkim niedorozwiniętym zarodkiem, który rośnie zaraz po opadnięciu nasiona. Kiełkowanie następuje po 18-20 miesiącach. Zeń-szeń jest rośliną długowieczną, potrafi żyć cały wiek, a w Chinach przechowuje się eksponat ważący 600g, który ma 200 lat. Znaleziono go w trakcie prac budowlanych prowadzonych przy linii kolejowej w 1905 roku.

Żeń-szeń to jedna z najpopularniejszych roślin używanych w lecznictwie. Nazywany „człowiek-korzeń”, „cud świata”, „korzeń krwi”, „boskie ziele” , „cud świata” czy „dar nieśmiertelności” stosowana jest od ponad 4 tysięcy lat w krajach azjatyckich, szczególnie w rejonach wschodnich, a pierwsze zapisy o żeń–szeniu znajdują się w najstarszych chińskich zbiorach o środkach leczniczych.

W Europie pojawił się z Japonii, przywieziony w 1610 roku przez holenderskich kupców. Penato, czyli nalewkę z tej rośliny, wykorzystywali lekarze z dworu Ludwika XIV, jako kurację w problemach z potencją. Wówczas cena korzenia była bardzo wysoka.

Na początku XVIII wieku żyjący w Kanadzie francuski misjonarz Laffitaux opisał używany w medycynie ludowej przez Indian inny gatunek żeń-szenia pięciolistnego. Znali oni metodę konserwacji korzenia, która powodowała, że stawał się on przezroczysty i twardy. Odkrycie dokonane w Kanadzie, a później w Stanach Zjednoczonych i Nowej Anglii oraz w krajach Ameryki Południowej osławiło żeń-szeń na amerykańskim kontynencie. Rozpoczęły się rabunkowe zbiory, przez które roślina ta niemal całkowicie wyginęła. Próbowano ją co prawda uprawiać by odtworzyć i ochronić gatunek, jednak z marnym skutkiem. Po odmianie pięciolistnej znaleziono inne gatunki, między innymi żeń-szeń japoński w Japonii, w Ameryce Północnej P. trifolius , a w północnej części Chin pseudoginseng i P. bipinnatifidus. Ich właściwości lecznice nie są tak silne jak żeń-szenia właściwego.

W Rosji opisano go dopiero w 1875 roku, czego dokonał rosyjski poseł w Chinach N. Spafarij. Przyczynił się on do przewiezienia tej rośliny na teren swojego kraju. Na początku XX wieku M. Golawlo prowadził jako pierwszy badania żeń-szenia, a pierwszą uprawę szklarniową założono w 1910 roku w ogrodzie botanicznym w Petersburgu. W tym samym roku Jankowski – hodowca reniferów kupiec jednocześnie, założył własną plantację w Kraju Przymorskim. Jej powierzchnia wynosiła około 1 hektara i uprawiana była przez kolejnych 12 lat. Lata 1932 i 1961 to powstawanie kolejnych plantacji żeń-szenia, które zlokalizowane były między innymi pod Moskwą, na Kaukazie Północnym, Uralu i na terenie Azerbejdżanu i Syberii Zachodniej.

Po 22 miesiącach od dojrzenia owoców pojawiają się wschody żeń-szenia. W tym czasie w zarodku formują się liście, pączki i korzonek zarodkowy. Roślina jednoroczna wytwarza 3 palczasty liść z ogonkiem służącą za łodygę. W tym czasie żeń-szeń sięga 6-8cm wysokości. Kolejne liście wyrastają w następnych latach do powstania rozetki, na którą składa się od dwóch do sześciu liści. W roślinie występującej dziko trzeci liść wyrasta dopiero u roślin dziesięcioletnich. Żeń-szenie z rozetą składającą się z 7 liści spotyka się rzadko, chyba że są to rośliny uprawne, wtedy 3 liście pojawiają się już w trzecim roku życia.

Pąki występują na kłączu, w tym pąki rozwijające się i jeden zimujący. Uśpienie żeń-szenia może powodować także obumierające kłącze i może trwać nawet 20 lat lub dłużej. Po tym czasie roślina znowu zaczyna rosnąć. Kłącze pokrywają blizny, po których można rozpoznać w przybliżeniu wiek rośliny.

Dzikie rośliny mogą znieść 43 stopniowe mrozy, gorzej czują się gdy zimy przebiegają łagodnie, są deszczowe i ciepłe. Kwitnienie odbywa się w wraz z nadejściem lata, a owoce dojrzewają na koniec sierpnia. Jeden kwiat zakwita 7-13 dni. Owocowanie z reguły następuje w 3-4 roku życia rośliny, wcześniej rzadko która wydaje owoce. 5-6 lat to wiek, w którym nasiona wykazują największą zdolność kiełkowania, a na jednym żeń-szeniu może pojawić się nawet 40 i więcej owoców, z których każdy kryje 80-100 nasion.

Korzenie są źródłem tłuszczów, skrobi, olejków eterycznych, witamin z grupy B i witaminy C, magnezu, żelaza, pektyny, saponiny i innych. Substancje czynne to przede wszystkim glikozydy trójterpenowe szeregu dammarowego, inaczej panaksozydy.

Produkty spożywcze z żeń-szeniem (nalewki, wina, maści, proszki) sporządza się najczęściej z wysuszonych korzeni. Do jego właściwości należy poprawa wydolności organizmu, koncentracji, odporności i wytrzymałości, łagodzenia nerwic. Stosuje się również w leczeniu chorób psychicznych, chorób układu krążenia , nerek, wątroby i układu trawiennego oraz przy dolegliwościach takich jak przemęczenie, niedokrwistość, senność, impotencja. Roślina ta obniża poziom cukru we krwi, poprawia apetyt i wspomaga czynności wątroby, powoduje lepsze gojenie się ran.

Najbardziej aktywna postać żeń-szenia to płynny wyciąg, zawierający w 1 ml substancje czynne fizjologiczne 1 g korzenia. Proszek pozyskuje się po zmienieniu suchego korzenia.

Chińczycy są przekonani, że szczyt swoich właściwości zdrowotnych żeń-szeń osiąga w zimie, w lecie niektórzy odstępują od jego stosowania. Jednak jedynymi znanymi przeciwwskazaniami do jego stosowania są ciężkie przypadki nadciśnienia, zmiany miażdżycowe, krwotoki i stany gorączkowe.

Żeń-szeń podczas uprawy dojrzewa dużo szybciej od swojej naturalnie występującej odmiany. Ma również grubszy korzeń, przy czym ilość składników o dzianiu leczniczym jest jedynie 1,5-2 razy mniejsza, a czasem nawet równa w porównaniu do roślin dzikich. Uprawia się go na 70-100 cm zagonach. Przed zasadzeniem rozrzuca się 40-50 ton ziemi liściowej bądź torfu, okruchy granitowe a także nawozy mineralne. Zagony należy rozplanować ze wschodu na zachód, by można było z jednej strony osłonić je przed słońcem.